9 oktober 2026

Psalmen zingen in Duitsland

Hierbij een bijdrage aan onze nieuwsbrief, geschreven door dominee Michael Lohrer, predikant in het Duitse plaatsje Weener. Hij wordt ook wel de ‘psalmendominee’ genoemd. Volgens Lohrer worden er naast gezangen ook nog regelmatig psalmen gezongen, zeker in het Rheiderland. Ook wordt daar de Heidelbergse Catechismus gebruikt.

Van ds. C. Harinck kreeg hij zijn eerste psalmboek. „Waarom ik zo van de psalmen houd? Ze zijn het geïnspireerde Woord van God. De Heere Jezus Zélf heeft ze gezongen.”

Het onderwerp ‘psalmen zingen in Duitsland’ is een beetje ingewikkeld. Tot de Evangelische Kerk in Duitsland behoren ongeveer 17 miljoen mensen, verdeeld over zeer uiteenlopende regionale kerken. Een daarvan is de Evangelisch-gereformeerde Kerk, met ongeveer 155.000 leden. De meeste gemeenten bevinden zich in de deelstaat Nedersaksen, met name in Oost-Friesland en het graafschap Bentheim. Er zij n echter ook enkele gemeenten tot in Stuttgart en Beieren. In deze kerk wordt de Heidelbergse Catechismus onderwezen en worden de psalmen gezongen.

Van het Nederlands naar het Duits

In Oost-Friesland en het graafschap Bentheim werd tot ongeveer 1870 in het Nederlands gepreekt en gezongen. Er werd dus gebruikgemaakt van de Statenberij ming en de Statenvertaling. De overgang naar de Duitse taal vond plaats op bevel van de regering in Hannover. Daarnaast is er de Evangelisch- Altreformierte Kerk. Deze vindt haar oorsprong in de Afscheiding in Nederland en telt ongeveer 6.500 leden, verdeeld over twaalf gemeenten. In deze gemeenten werd tot 1936 in het Nederlands gezongen en gebeden. In de loop van de geschiedenis zij n er veel verschillende psalmbundels geweest. Uiteindelij k hebben echter slechts twee daarvan zich doorgezet.

Het psalmboek van Lobwasser

In 1573 verscheen het psalmboek van Ambrosius Lobwasser. Dit was ongeveer 200 jaar lang het gangbare psalmboek in gereformeerde gemeenten in Duitsland en Zwitserland. Het is te vergelij ken met de psalmberij ming van Petrus Datheen uit 1566. Na verloop van tij d werd het steeds moeilij ker om deze oude psalmen te begrij pen en ontstond er behoefte aan een nieuwe bewerking.

De Duitse predikant Matthias Jorissen (1739–1824) kwam uit Wesel aan de Nederrijn. Hij was verwant aan Gerhard Tersteegen, die hem had aangemoedigd om theologie te studeren. Jorissen werd predikant in Avezathen en Hasselt. In het consistorie in Hasselt hangt nog altijd een portret van hem. Vervolgens vertrok hij naar de Duitse gereformeerde gemeente in Den Haag, die bijeenkwam in de Kloosterkerk. Daar ligt hij ook begraven. In 1773 werd in de Nederlandse gemeenten een de Statenberijming ingevoerd. Deze verschilde sterk van de zware verzen van Lobwasser. Jorissen begon daarom met het opstellen van een nieuwe berijming, die in 1798 werd voltooid. In korte tijd raakte deze berijming ingeburgerd in Duitse gereformeerde gemeenten. Vooral aan de Nederrijn werden de psalmen van Jorissen in veel gemeenten ingevoerd. Veel van zijn psalmen worden tot op de dag van vandaag gezongen.

Een nieuw gezangboek in 2030

In 2030 verschijnt een nieuw evangelisch gezangboek. Een psalmencommissie is daarom al vijf jaar bezig om de psalmen taalkundig te herzien. Sommige psalmen worden daarnaast vervangen door nieuwe berijmingen. Tijdens de besprekingen ligt ook altijd het psalmboek op tafel dat de Stichting Vrienden van Heidelberg en Dordrecht in 2006 heeft uitgegeven en dat inmiddels aan zijn derde druk toe is. Veel psalmteksten zijn nog altijd afkomstig van Jorissen. Het is een groot geschenk dat de Evangelisch-gereformeerde Kerk samen met de Evangelisch- altreformierte Kerk heeft besloten om opnieuw een psalmboek met alle 150 psalmen en de Geneefse melodieën op te nemen. In Oost-Friesland en het graafschap Bentheim is het ook vandaag de dag nog gebruikelijk dat in veel gemeenten tijdens iedere kerkdienst één of twee psalmen worden gezongen. Sommige gemeenten hechten veel waarde aan het zingen van psalmen. Zo zendt de Frans-gereformeerde kerk in Potsdam regelmatig via YouTube gezongen psalmen uit het Geneefse psalmboek uit.

Psalmen over de grenzen heen

Tot slot nog twee bijzonderheden. De psalmen van Ambrosius Lobwasser werden in Zwitserland nog lange tijd gezongen. Via emigranten kwamen ze uiteindelijk ook in Amerika terecht. Veel ervan staan nog altijd in het gezangboek van de Amish, het Unpartheyische Gesangbuch.In de gereformeerde gemeenten in Oostenrijk verscheen in 2009 een nieuwe bewerking van de psalmen van Matthias Jorissen, die in sommige gemeenten wordt gebruikt. Ook de gereformeerde gemeenten in Hongarije en Tsjechië hebben de volledige Geneefse psalmenbundel in hun nieuwe gezangboeken opgenomen.